چهل سال تلاش

 نگاهی به پوسترهای کانون پرورش فکری کودکان و نو جوانان  1346.1386

این مطلب پش از این  در نشریه جهت اطلاع شماره 36 به چاپ رسيده است.و همچنین در سایت رنگ در معرض دید عمومی قرار گرفته است.

آذین فرمندی 

آرش تنهایی

شروع  فعالیتهای کانون به روایتی¹ در 23 آذر 4313  با  تاسیس کتابخانه ای در انبار یک مدرسه قدیمی در باغ شاه شروع می شود کانون با هدف ایجاد زمینه های  گسترش فرهنگ  مطالعه و تولید کتاب مناسب برای کودکان و نوجوانان ایجاد می شود، ابتدا کتابخانه ای در پارک لاله ( پارک فرح سابق )  تاسیس می شود کتابخانه های بعدی نیز بر اساس الگوی کتابخانه های کودک و نوجوانان کشور فرانسه تاسیس می شود، کانون با حضور روشنفکرانی چون  فیروز شیروانلو، لیلی امیر ارجمند  آغاز به کار می کند  به مرور هنرمندانی چون فرشید مثقالی و عباس کیارستمی، نور الدین زرین کلک  به دعوت فیروز شیروانلو  به کانون می پیوندند، اولین پوستر های کانون پوستر های سیرک مسکو است این سیرک در سال 1348 به ابتکار شیروانلو با هدف جمع آوری منابع مالی برای تاسیس  بخشهای چون مرکز سینمایی و گرافیک  به اجرای برنامه می پردازد. پوستر های این رویداد را طراحانی چون عباس کیارستمی، نیکزاد نجومی  طراحی می کنند.

به مرور با گسترش تولیدات کانون و نیاز برای طراحی پوستر، جلد و تصویر سازی کتاب و ...   مرکز گرافیک کانون با حضور مصطفی اوجی، محمد رضا عدنانی و به مدیریت فرشید مثقالی²  در سال 1350 تاسیس می شود. کانون در طول فعالیت خود از حضور طراحانی چون : علی اکبر صادقی، هوشنگ محمدیان، مرتضی ممیز، سودابه آگاه، نفیسه ریاحی، ابراهیم حقیقی، محمد رضا دادگر، پرویز محلاتی، ابوالفضل همتی آهویی و  بسیاری از طراحان پوستر پر اوازه دیگر بهره می گیرد.  با وقوع انقلاب اسلامی در حالی که صحبت هایی از انحلال  کانون در میان بود، کمال خرازی با در خواست از شورای انقلاب ادامه فعالیتهای کانون را خواستار می شود. کانون از سال 1358 با اساسنامه تازه همچنان به کار خود ادامه می دهد، تغیر پیاپی مدیران کانون و بخش گرافیک آن پس از انقلاب باعث می شود کانون نتواند به دوران اوج و شکوفایی خود باز گردد.

تصویر 1: پوستر"یازدهمین فستیوال بین المللی فیلم های کودک و نوجوانان"، فرشید مثقالی

تصویر2: پوستر"سینما پلازا"، سودابه آگاه

پوستر های کانون پیش از انقلاب

پوستر های کانون را بی شک می توان از اوج های درخشان هنر پوستر در ایران بر شمرد؛ فرشید مثقالی به عنوان مدیر آتلیه و یکی از طراحان شاخص پوستر کانون به شمار می رود. تصویرگری توانا که پوستر هایش از توان بالای تصویر گرانه او وام می گیرند، اگرچه  فقط در حد تصویرسازی باقی نمی مانند زیرا تصویرگران بسیاری در آن دوره و حال سراغ داریم که هیچ یک طراح پوستر شاخصی نیستند، در آثار مثقالی نگاه کاووش گرانه او را به سنت تصویرسازی کتب چاپ سنگی دوره قاجار می توان دید، پوسترهای او جسور و تاثیر گذار است در عین حال بسیاری از الزامات  طراحی پوستر برای کودکان را به همراه دارد  پوستر"یازدهمین فستیوال فیلم های کودکان و نوجوانان"( تصویر 1)  بیانگر شیوه فرشید مثقالی در طراحی پوستر و در عین حال نگاه شرقی او به پوستر است. فرشید مثقالی پوستر های بسیاری برای کانون ساخته است  که هر یک حرفی برای گفتن دارد .

مثقالی تنها طراح پوستر  تصویرساز کانون نیست، بسیاری از طراحان کانون چنین توانایی را دارند شاید کار برای کودکان چنین  الزامی را می طلبد، در کنار مثقالی، سودابه آگاه، مصطفی اوجی، هوشنگ محمدیان، محمد رضا عدنانی هریک برگی بر برگهای زرین دفتر پوسترهای کانون می افزایند؛ سودابه آگاه، در کنار ساخت انیمیشن و طراحی و تصویر گری کتاب،  پوستر" سینما پلازا" ( تصویر 2 ) را در کارنامه خود دارد می توان او را  از زنان پیشگام گرافیک ایران برشمرد.

 پوستر های اوجی تلفیقی از عکس و تصویرسازی است که به همنشینی چشم نوازی دست می یابد، پوستر " قصه های خوب برای بچه های خوب "و "ده سال کوشش برای بارور کردن ذهن کودکان"( تصویر 3 ) از تلاشهای اوست، او همراه با محمد رضا عدنانی  تلاش برای طراحی حروف برای پوستر های کانون را آغاز می کنند. از دیگر پوستر سازان کانون باید از علی اکبر صادقی  نام برد که به شیوه انیمیشن ها و نقاشی هایش با همان حال هوای اساطیری و ایرانی پوستر می سازد. در کنار طراحان تصویر ساز، طراحانی هم هستند که عنصر اصلی پوستر هایشان تصویر سازی نیست،  از جمله عباس کیارستمی با پوسترهای " لباسی برای عروسی " و" سیاه و سپید " و" دوراه حل برای یک مساله "  در پوسترهای کیارستمی سادگی و تک صدایی وجود دارد که بعدها در فیلم هایش نیز شاهد هستیم. ابراهیم حقیقی نیز این راه را به شیوه خود می پیماید اگرچه او که تصویر سازی چندین کتاب را در کارنامه کاری خویش دارد، اما در پوسترهایش از فوتومونتاژ استفاده می کند پوسترهای "شاپرک خانم " " گردش در یک روز خوش آفتابی "( تصویر 4 ) از نمونه کار های شاخص حقیقی است که گرچه  با تکنیک فوتومونتاژ ساخته شده است اما فضایی کودکانه را به خوبی القا می کند. مرتضی ممیز بیشتر در زمینه انیمیشن با کانون همکاری دارد، سیاه پرنده، آنکه خیال بافت آنکه عمل کرد حاصل کار اوست، اما پوستر هایی که برای کانون می سازد انگشت شمارند، یک تجربه، سیاه پرنده، خانه دوست کجاست و کلید  او در پوسترهایش لحن و لهجه  محکم و  پر ابهت  خود را دارد که کمتر مناسب کودک است. کانون در پیش از انقلاب برای فعالیتهای فرهنگی و هنری و معرفی محصولات خود پوستر سفارش می داد؛  پوسترهایی " عضویت در کتابخانه ها- مصطفی اوجی  " ،" مسابقات تنیس روی میز- فرشید مثقالی " ، " نورمن ویزدم – محمدرضا دادگر "( تصویر 5 )، " کمتر مصرف کردن برق- پرویز نادری "  ( تصویر 6)  این امر علاوه بر  تاثیر گذاری فرهنگی به رشد و عمومی شدن هنر پوستر و خلق ۀثاری ماندگار کمک می کرد . پوستر های کانون پیش از انقلاب ماحصل نگاه  و برنامه ریزی بلند مدت به فرهنگ است که محصولی پر بار می دهد  اگرچه سایر همگنان کانون در آن سالها چون جشنواره فیلم تهران، بنیاد فرهنگ و هنر، تالار رودکی و جشن هنر شیراز نیز به نوبه  خود پوستر های شاخصی داشته اند.  طراحانی چون:  آراپیک باغداساریان، بهرام خائف، نسرین دشت آرا، پرویز نادری و حمید نوروزی   در میان طراحان پوستر های کانون پیش از انقلاب حضور دارند.

تصویر3: پوستر" قصه های خوب برای کودکان و نوجوانان"، مصطفی اوجی

تصویر4: پوستر" گردش در یک روز خوش آفتابی"، ابراهیم حقیقی

تصویر 6: پوستر" کم مصرف کردن برق"، پرویز نادری

پوستر های کانون پس از انقلاب

با وقوع انقلاب  فعالیت کانون با وقفه ای کوتاه مدت روبرو می شود،  کانون پس از انقلاب با طراحانی که پیش از انقلاب با آن پیوسته بودند  به فعالیتش ادامه می دهد   محمد رضا دادگر، پرویز محلاتی  از طراحان پوستر های کانون در سالهای نخست انقلاب هستند؛ با وقوع انقلاب پوستر های کانون  نیز با موج انقلاب همراه می شوند.  پوستر های برای  مناسبتهای خاص، چون 17 شهریور، ماه رمضان و ...  و پوستر هایی در تجلیل از  چهره هایی چون شهید مطهری، آیت اله طالقانی و دکتر شریعتی طراحی و منتشر می شود، از شاخص ترین این آثار می توان به پوستری از محمد رضا دادگر در سوگ کودکانی که در 17 شهریور کشته شدند اشاره کرد. دادگر در ادامه فعالیتهای خود به ترکیب عکس و تصویر می پردازد پوسترهایی  که تحت تاثیر فضای دوران یا سیاه و سفید شده اند و یا رنگهای تندی دارند از پوستر های شاد  و رنگارنگ سالهای قبل کمتر اثری می بینیم، پرویز محلاتی نیز به عنوان هنرمندی و تجربه گرا از طراحان پر کار کانون است( تصویر 7) ، او پوستر هایی با  نقاشی های کودکان ساخته است  که در زمانه خود  آثار نو وجذابی است ، ابو الفضل همتی که از تصویر گری به طراحی پوستر روی می آورد در حضور خود در کانون پوستر هایی شاعرانه و چشم نوازی می سازد( تصویر 8 )  اگرچه اغلب پوستر های او تصویر سازی هایی است که به خوبی با نوشتار همراه نشده اند. بهزاد غریب پور، بهراد امین سلماسی  و ... به نوعی آخرین طراحان  پوستر ؛ از نسل طراحان پوستر تصویر ساز هستند  که  درخشش های هرچند کوتاه در آسمان پوستر های  کانون ایجاد می کنند.

تصویر7: پوستر"دونده"، پرویز محلاتی

تصویر8: پوستر"ماهی"، ابوالفضل همتی آهویی

پایان پوستر های کانون پایان غم انگیزی است؛ این روزها پوستر های کانون بیشتر تحت تاثیر ابزاری به نام رایانه طراحی می شوند ، ضربه ای که به پوستر های کانون می خورد شبیه بلایی  است که بر سر پوستر های فیلم، تئاتر و موسیقی آمده است. نسل جدید پوستر هایی  کانون پوستر هایی  هستند که به شیوه پوسترهای فیلم، کو لاژی از چند عکس  و یا تصویر سازی هایی که هیچ یک قدرت تصویری و ارزش بصری گذشتگان خود را ندارند.

 با نگاهی  به این آثار در می یابیم بسیاری از این پوستر ها متاسفانه بر خلاف دوره های قبل - خارج از نظر واحد گرافیک کانون و توسط واحد های سینمایی و تئاتر - توسط کاربران رایانه ایی، آشنا به گرافیک و یا طراحان گرافیک تازه کار طراحی شده اند ، و متاسفانه بر خلاف دوران های  گذشته که کانون محل گرد هم آیی بهترین های گرافیک نسل خویش بود، به محل تجربه اندوزی طراحانی تبدیل شده که  حتی تجربه هم نمی کنند اگرچه  این ضعفی است که متوجه بسیاری اژ طراحان این نسل، و شیوه های آموزشی آنان می شود، اما در میان طراحان این نسل آنان که جدی تر به مساله طراحی پوستر پرداخته اند نیز ره به کانون نبرده اند.

در انتها  شاید به جای نتیجه گیری این سوال را مطرح کنیم، که چرا دانش آموختگان گرافیک نمی توانند چون گذشتگان خود در انتقال پیام به مخاطب کودک و خلق آثاری زیبا موفق باشند، چرا بسیاری از طراحان این نسل در خلق آثار؛ برای مخاطبی، غیر دایره طراحان و هنرمندان، حال عام باشد یا کودک زبانی چنین الکن دارد ؟

1. سعدلو، پرويز؛ سازمان‌هاي فرهنگي ايران؛ چاپ اول، مركز اسناد فرهنگي آسيا، تهران:1354

2. گفتگوی آذین فرمندی با مصطفی اوجی

(برگرفته از پروژه کارشناسی ارتباط تصویری آذین فرمندی، با موضوع “جستاری در پوسترهای کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان” )

اعضای کمیته موزه انجمن صنفی طراحان گرافیک ایران در روز اختتامیه هفته گرافیک

اردیبهشت ۱۳۸۸/خانه هنرمندان